VỀ CHIẾC CỐC VẠI – VĂN HOÁ UỐNG BIA HƠI HÀ NỘI
Những cốc bia vại, gắn liền với lịch sử và văn hoá Bia Hơi Hà Nội
Giữa lòng Hà Nội ồn ã và náo nhiệt, có một thứ tưởng như nhỏ bé nhưng lại gợi lên cả một miền ký ức, đó là chiếc cốc vại đựng bia hơi. Ai đã từng dừng chân ở một quán bia vỉa hè, ngồi trên chiếc ghế nhựa thấp, nghe tiếng trò chuyện rộn ràng xen lẫn tiếng cụng cốc lanh canh, hẳn không thể nào quên cảm giác khi nâng lên tay chiếc cốc vại trong vắt, mát lạnh, đầy ắp thứ bia vàng óng ánh, sủi bọt trắng xoá. Chiếc cốc ấy không đơn thuần là vật dụng chứa đựng, mà là một biểu tượng, là “chiếc vé” mở ra cả không gian văn hoá bia hơi Hà Nội – một nét sinh hoạt cộng đồng đặc sắc đã tồn tại hơn nửa thế kỷ qua.
Cốc vại vốn là loại cốc thuỷ tinh dày, thành dày, đáy dày, dáng trụ thẳng đứng. Dung tích tiêu chuẩn khoảng ba trăm ba mươi đến ba trăm năm mươi mililit, vừa vặn cho một lượt rót bia hơi. Thân cốc trơn bóng, không hoa văn, không cầu kỳ – chỉ đơn giản và thẳng thắn, như chính phong cách thưởng bia của người Hà Nội. Người ta vẫn hay nói đùa rằng cốc vại mà rơi xuống đất thì đất vỡ chứ cốc chưa chắc đã sứt. Quả thật, độ dày và chắc chắn của nó được sinh ra không phải để làm sang, mà để chịu đựng những cái cụng cốc rôm rả. Bia hơi không phải thức uống nhâm nhi lặng lẽ; nó là thức uống của tình bằng hữu, của sự hồ hởi, nơi những tiếng “dzô” vang lên đầy hào hứng.
Khác với những chiếc ly cao mảnh, mỏng manh thường dùng để uống rượu vang, cốc vại có một vẻ đẹp rất đời thường và chân chất. Nó không đòi hỏi sự tinh tế trong cách cầm, cách xoay ly. Chỉ cần một bàn tay thô ráp cũng có thể nắm trọn, nâng lên, và tu ừng ực. Chính sự thô mộc ấy lại làm nên sức hút của nó – như một lời mời gọi bỏ hết khách sáo, ta cùng uống đi.
Không thể nhắc đến cốc vại mà thiếu đi bia hơi Hà Nội – thứ bia “quốc dân” từng một thời phủ sóng khắp các nẻo phố phường. Bia hơi đặc trưng bởi độ cồn nhẹ, vị thanh, ít gas, uống mát và dễ trôi. Nhưng điều khiến bia hơi trở nên đặc biệt chính là trải nghiệm uống, và cốc vại là phần không thể thiếu của trải nghiệm đó. Hãy thử tưởng tượng một trưa hè nắng oi, bạn ngồi dưới mái hiên quán bia, quạt trần quay vù vù, người phục vụ thoăn thoắt mang ra khay cốc vại trong suốt, mát lạnh, hơi nước đọng li ti trên thành cốc. Bia được rót từ thùng inox, bọt dâng đầy miệng cốc, sóng sánh ánh vàng dưới nắng. Bạn đưa cốc lên môi, vị mát lạnh lan toả, bọt bia vỡ tan trên đầu lưỡi – mọi oi ả dường như tan biến.
Chính độ dày và dung tích của cốc vại khiến nó giữ được nhiệt độ bia lâu hơn, giúp bia hơi luôn mát lạnh từ ngụm đầu tiên tới giọt cuối cùng. Cốc không có quai, để người uống phải cầm trọn thân cốc, cảm nhận được sự mát lạnh truyền qua tay, tăng thêm cảm giác đã khát.
Cốc vại cũng gắn chặt với văn hoá tụ họp của người Hà Nội. Trong không gian quán bia hơi, nó là “ngôn ngữ chung” giữa những người xa lạ. Một cái cụng cốc là lời chào, một cái nâng cốc là lời mời, một cái chạm nhẹ là lời chúc, và nhiều cái cạn sạch đáy cốc là khởi đầu cho những tình bạn. Không phân biệt sang hèn, quán bia hơi là nơi ai cũng có thể ghé qua. Chiếc cốc vại khi nằm trong tay một công nhân vừa tan ca cũng rạng rỡ không kém khi nằm trong tay một viên chức mặc sơ mi. Tất cả đều bình đẳng trước vại bia – điều này tạo nên sự dân chủ rất riêng của văn hoá bia hơi Hà Nội. Cũng vì vậy, nhiều người Hà Nội xa quê khi nhớ về thành phố của mình thường nhớ nhất là cốc bia vại ven đường, nơi từng chiều muộn cùng bạn bè ngồi kể chuyện trên trời dưới biển, cụng cốc xong lại cụng tiếp, như thể chẳng có gì trên đời quan trọng hơn giây phút ấy.
Dẫu vậy, không thể phủ nhận rằng những năm gần đây, hình ảnh cốc vại đang dần thưa vắng. Các quán bia hơi truyền thống ngày một ít đi, nhường chỗ cho những nhà hàng hiện đại, sang trọng hơn, dùng ly cao hoặc ly pint kiểu Tây. Thậm chí một số nơi vì lo ngại vệ sinh, an toàn đã chuyển sang dùng ly nhựa dùng một lần – tiện lợi nhưng vô hồn. Với nhiều người yêu Hà Nội, đó là một sự tiếc nuối âm thầm. Bởi khi cốc vại biến mất, không chỉ là một vật dụng mất đi, mà cả một phần linh hồn của văn hoá bia hơi cũng mờ nhạt theo.
Tuy nhiên, vẫn còn những quán bia hơi lâu năm, kiên trì giữ lại chiếc cốc vại như một phần bản sắc. Họ hiểu rằng chính chiếc cốc ấy mới tạo nên cảm giác bia hơi đúng nghĩa – cảm giác mà không loại ly nào thay thế được. Ngày nay, nhiều du khách nước ngoài khi đến Hà Nội đều muốn thử uống bia hơi, không hẳn vì yêu vị bia, mà vì muốn trải nghiệm văn hoá vỉa hè Việt Nam – nơi họ có thể ngồi giữa phố, tay cầm chiếc cốc vại dày dặn, cụng với người bản xứ và cười vang không cần biết tên nhau.
Nhà hàng Bia Ơi tại 94 Lò Đúc luôn gìn giữ nét đẹp trong văn hoá uống Bia Hơi của người Hà Nội
Chiếc cốc vại, vì thế, không chỉ là vật chứa bia. Nó là vật chứa ký ức – ký ức về những buổi chiều mùa hạ rộn ràng tiếng ve, những chiều đông gió lạnh quây quần bên đĩa lạc rang, nem chua, bát lẩu nghi ngút khói. Nó là biểu tượng của sự thân tình, bình dị, và chân thật – những giá trị làm nên cốt cách Hà Nội. Giữa vô vàn đổi thay, chiếc cốc vại vẫn ở đó, âm thầm như một chứng nhân của bao câu chuyện. Có thể sau này, những quán bia hiện đại sẽ nhiều lên, những chiếc ly thời thượng sẽ xuất hiện ngày càng nhiều hơn. Nhưng với những người yêu Hà Nội, sẽ luôn có một khoảng ký ức dành riêng cho cốc vại bia hơi – giản dị, thô mộc, nhưng chan chứa tình người.
Vì suy cho cùng, điều làm nên hồn cốt của bia hơi Hà Nội đâu chỉ là bia, mà còn là cách người ta cùng nhau nâng cốc vại, cùng nhau uống, cùng nhau cười, và cùng nhau sống chậm lại trong vài khoảnh khắc giữa dòng đời hối hả.
